Адхеренција кон терапијата со лекови кај пациентите со хронични болести-имплементација, интервенции и бариери

Вовед: Адхеренцијата кон терапијата со лекови претставува клучна компонента на ефективното управување со болестите, особено кај хроничните состојби што бараат долгорочна фармакотерапија. Меѓународните искуства покажуваат дека слабото придржување кон терапијата придонесува за прогресија на болеста, дополнителни компликации, неизбежни хоспитализации и значителен финансиски товар врз здравствените системи. Во Косово, адхеренцијата кон терапијата со лекови останува недоволно проучено поле, под влијание на социо-економските ограничувања, ограничената здравствена писменост, фрагментираните здравствени услуги и несоодветните и ненасочените национални здравствени политики. И покрај критичната улога на здравствените професионалци – меѓу кои лекарите, фармацевтите и медицинските сестри – недостасуваат стандардизирани алатки, дигитална инфраструктура и координирани стратегии за следење, поддршка и унапредување на адхеренцијата кон терапијата со лекови. Разбирањето на перспективите на давателите на здравствени услуги, пациентите и институционалните претставници е од суштинско значење за развојот на специфични и одржливи решенија. Цел: Ова истражување имаше за цел да ја процени адхеренцијата кон терапијата со лекови во Косово преку испитување на ставовите, практиките и предизвиците кај пациентите со хронични заболувања, здравствените работници (Healthcare professionals, HPs) и креаторите на клучни мислења (Key Opinion Creators, KOCs). Дополнително, студијата се стремеше да ги идентификува системските бариери и празнините во здравствената политика и професионалната практика, како и да предложи практични и интервенции засновани на докази за подобрување на адхеренцијата кон терапијата со лекови на клиничко, популационо и институционално ниво во Косово. Материјали и методи: Применет беше комбиниран, пресечен дизајн на студија со цел да се обезбеди сеопфатно разбирање на адхеренцијата кон терапијата со лекови. Развиени беа три структурирани и културно адаптирани прашалници – за пациенти со хронични заболувања, за здравствени професионалци (фармацевти и лекари, HPs) и за институционални претставници - креаторите на клучни мислења (KOCs). Податоците беа собрани помеѓу април и декември 2024 година. Квантитативните податоци беа анализирани со дескриптивна и инференцијална статистика, додека квалитативните податоци беа обработени преку тематска анализа според шестчекорната рамка на Браун и Кларк. Етичко одобрување за студијата беше добиено од Етичките комитети на институциите и во Косово и во Северна Македонија. Резултати и дискусија: Вкупно 101 здравствен работник, 100 пациенти со хронични заболувања и 15 KOCs учествуваа во истражувањето. Меѓу HPs, мнозинството беа фармацевти кои работат во аптеки, што ја рефлектира структурата на здравствениот систем во Косово. Повеќето здравствени професионалци (82,18%) изјавија дека даваат сеопфатни инструкции на новодијагностицираните хронични пациенти, иако помал број (71,29%) одржуваат конзистентно советување во текот на контролните посети. Како најзастапени хронични заболувања беа идентификувани хипертензијата и дијабетесот мелитус. Пациентите покажаа различни степени на знаење и придржување кон терапијата со лекови, при што социо-економските предизвици, вклучувајќи ниски приходи, недостаток на здравствено осигурување и ограничен пристап до услуги, негативно влијаат врз адхеренцијата кон терапијата со лекови. Квалитативните сознанија од KOCs открија шест централни теми: (1) Потребата од мултидисциплинарно вклучување во управувањето со адхеренцијата кон терапијата со лекови; (2) Отсуство на национални политики и стандардизирани упатства посветени на адхеренцијата; (3) Слаби системи за следење и известување, вклучувајќи недостиг на функционален дигитален здравствен информациски систем; (4) Технологијата претставува и можност и бариера, во зависност од дигиталната писменост и достапноста; (5) Системски и социо-културни бариери, вклучувајќи ниска здравствена писменост кај пациентите и ограничена доверба во фармацевтите; (6) Приоритетни интервенции, како што се персонализираното советување, поедноставени режими на дозирање, рутински контроли, дигитални потсетници и посилна институционална координација. Испитаниците истакнаа дека, иако здравствените професионалци се мотивирани, системските ограничувања го отежнуваат конзистентното спроведување на стратегиите за поддршка на адхеренцијата. Заклучок: Адхеренцијата кон терапијата со лекови меѓу пациентите со хронични болести во Косово е под влијание на комплексна интеракција на индивидуални, клинички, структурни и социо-културолошки детерминанти. Иако здравствените професионалци покажуваат силна посветеност на едукацијата на пациентите, нивните напори не се адекватно поддржани од националните политики, дигитални системи или во институционални рамки. Подобрувањето на адхеренцијата бара мултидисциплинарен пристап којшто интегрира дигитални здравствени иновации, интерпрофесионална соработка, пациент-центрирана едукација, поедноставени терапевтски режими и развој на национални упатства прилагодени на здравствената средина во Косово. Ова истражување обезбедува клучни почетни докази кои можат да им помогнат на носителите на одлуки, институциите и давателите на здравствени услуги во дизајнирањето на одржливи и контекстуално чувствителни стратегии насочени кон унапредување на придржувањето кон терапијата со лекови и подобрување на долгорочните здравствени исходи кај пациентите со хронични заболувања.
Клучни зборови: адхеренција, хронични заболувања, здравствени професионалци, здравствена политика, креатори на клучни мислења, Косово, пациенти, фармацевти.