Проф. д-р Тодор Чепреганов
Проф. д-р Ѓорѓи Чакарјаневски

PRVA MAKEDONSKO-KOSOVSKA UDARNA BRIGADA: BRIGADA 
NA BRATSTVOTO  I EDINSTVOTO 
RETROSPEKTIVA 

Pri~inata da se osvrneme so vakov naslov le`i vo nekolku momenti od koi dva se najzna~ajni. Prviot, iako Prvata makedonsko-kosovska brigada e edna od najzna~ajnite ili Prva brigada formirana vo tekot na Vtorata svetska vojna na makedonskiot prostor od edinstvenite voeni  politi~ki sili koi se pojavija da go pokrenat makedonskiot narod, da se borat protiv naci-fa{izmot no i kako prvenstvena zada~a Makedonecot da formira sopstvena dr`ava. I vtoriot, za postoeweto na nekoi vo javnosta nedore~enosti okolu imeto na brigadata, odnosno kako taa da se imenuva. 
Po aprilskata vojna vo 1941 godina i izvr{enata okupacija, bugarskite i italijanskite vlasti ja vospostavija svojata voeno-policiska i administrativna uprava. Kako edinstvena organizirana moralna i materijalna sila koja zastana da se bori protiv naci-fa{izmot i okupacijata na Jugoslavija, be{e KPJ. Kon ova se priklu~ija i makedonskite komunisti, patrioti i antifa{isti pred sî poradi nivnata nedvosmislena i jasnata nacionalna strategija. I pokraj brojnite pote{kotii, vo nedostatok na drugi organizirani sili vo sekoj pogled, Pokrainski komitet na KP za Makedonija i Pokrainskiot voen {tab koj izrasna vo Glaven {tab na NOV i PO na Makedonija, kako makedonsko nacionalno rakovodstvo, na sebe ja prezede ulogata i odgovornosta da go organiziraat makedonskiot narod na oru`en otpot. Toa e period koga se vodi „tivka vojna“ vnatre vo redovite na komunisti~kite partii na KPJ i BRP za pripadnosta na makedonskata organizacija na KP. Kako medijatori vo ova u~estuvaat pretstavnicite na KPJ, koi se Srbi, i bugarski pretstavnici Bugari. I ednite i drugite po izvr{enite analizi na sostojbite vo Makedonija podnesuvaat izve{taj do svoite centrali vo Belgrad i Sofija. Poradi vakvata situacija vo makedonskata organizacija nastanuva podelba. Zastapnikot na makedonskata samostojna linija Metodija [atorov [arlo e napa|an i od ednite i od drugite. Epilogot od ova e poznat. Po direktiva na Kominternata, [atorov e otstranet od sekretar na PK na KPJ za Makedonija i organizacijata od „prakti~ni i celishodni pri~ini“ ostanuva vo ramkite na KPJ t.e. pobedi projugoslovenskata linija.
Vo periodot od juni do avgust 1941 god., zapo~naa i prvite oru`eni aktivnosti protiv novite okupatori. Toga{ bea formirani prvite diverzantski grupi od mladinci prvenstveno ~lenovi na organizacijata na KP vo Makedonija a potoa i prvite tri partizanski odredi: Skopski (avgust 1941), Prilepski i Kumanovski (oktomvri 1941) so okolu 100 borci. Iako ovie odredi zaradi niza nedostatoci i osobeno zaradi vojni~ko neiskustvo nabrzo bea razbieni od   posilnite i poiskusni bugarski voeno-policiski sili, (Skopskiot vo letoto 1941, a ostanatite vo oktomvri istata godina), tie stanaa zarodi{ i pottik za povtorno i po sistemno da se pristapi kon organizirawe na drugi oru`eni i neвoru`eni aktivnost. Po prvi~niot vojni~ki neuspeh, nabrzo be{e napravena celosna analiza na dotoga{ srabotenoto, a se pristapi kon eliminirawe na gre{kite i osobeno na na~inot i slabostite na izveduvawe na borbeni dejstvija. Osobeno se posveti vnimanie na posistemnoto i pomasovno organizirawe na naselenieto od site sloevi i  sredini so poseben aкcent na organizirawe na seloto i selskata mladina. Seloto treba{e da bide mesto kade odredite i pokrupnite voeni formacii treba{e da najdat potpora i da prestavuvaat osnovna logistika za site aktivnosti (dotur na informacii, hrana, oru`je, sanitetski materijal i sl.) za potrebite na nacionalnoosloboditelnata borba.
Po prvi~niot vojni~ki neuspeh na partizanskite odredi, bugarskite vlasti so sistemski i brutalni voeno-policiski aktivnosti zapo~na so ugu{uvawe na sekakov otpor i presmetka so licata koi direkno u~estvuvaa vo organiziranite diverzantski ili voeni dejstvija i so ~lenovite na nivnite semejstva. Bea uapseni 1.537 lica od koi, eden del oslobodeni, del zatvoreni a del internirani vo 130 logori niz Bugarija. Bea organizirani i prvite sudski procesi. Od osudenite 138 komunisti i makedonski patrioti i antifa{isti vo Skopje, Bitola, Kumanovo i Ohrid, na 38 im bile izre~eni smrtni presudi.
Po prviot udar na organiziacijata na KP vo Makedonija, voenoto i politi~ko rakovodstvo, zapo~na da gi konsolidira sopstvenite redovi. Proletta 1942 godina zasileno gi prodol`i svoite aktivnosti. Vo periodot od april do maj, bea organizirani jadrata na pet novi partizanski odredi (Skopski, Bitolski, Vele{ki, Prilepski i Kru{evski), a zasileno se podgotvuvaa i bea formirani u{te ~etiri odreda. Be{e sozdadena zna~itelna zadinska baza vo gradovite i osobeno vo selata koi prestavuvaa sigurna potpora na oru`enite aktivnosti na partizanskite odredi. Vo pove}e naseleni mesta bea formirani mesni komiteti na organizacijata na KP so svoi istureni kelii po selata  koi razvivaa brojni aktivnosti vo polza na razvojot i masoviziraweto na narodnoosloboditelnoto dvi`ewe. Vo toj period (juni 1942 god.), Pokrainskiot voen {tab (soglasno stavovite na KPJ) prerasna i se preimenuva vo Glaven {tab na NOV i PO na Makedonija, a be{e formiran i Operativen {tab kako organ na Glavniot {tab na NOV i PO  na Makedonija.
Letoto 1942 godina novoformiranite partizanski odredi zapo~naa zasilena politi~ko-propagandna i voena aktivnost. Bea organizirani i izvedeni pove}e oru`eni i diverzantski akcii protiv bugarskata vlast, izrazeni preku palewe i uni{tuvawe na op{tinskite arhivi, proteruvawe na donesenite i nazna~eni bugarski ~inovnici, ru{ewe na komunikaciskite instalacii kako i pomali vooru`eni sudiri so okupatorskata vojska i policiski sili. Vo tie akcii, partizanskite odredi pokraj postignatite uspesi, pretrpea i ~ove~ki zagubi. Nekoi mesni organizacii kako i partizanski odredi bea razbieni a eden del od rakovodinite kadri uapseni. Seriozni udari na dvi`eweto na otporot mu bea naneseni i so `estokiot progon, po nastanatite provali i apseweto na eden del od vidnite partiski kadri i nivnoto ubistvo kako {to bea Mir~e Acev i Stra{o Pinxur ~lenovi na najviskoto voeno i politi~ko rakovodstvo. 
Vo proletta 1943 godina vo Makedonija, se slu~ija nastani koi odigraa zna~ajna uloga vo natamo{niot razvoj na oru`enata borba. Na 19 mart 1943 godina vo Tetovo bila odr`ana prvata sednica na CK na KPM na koja bile formirani pet operativni zoni i oblasni komiteti; se donela odluka voenoto i politi~koto rakovodstvo na oru`enoto vostanie da se prefrli na teritorijata na Zapadna Makedonija koja se nao|ala pod italijanska okupacija i kade pritisokot na italijanskite voeni i civilni vlasti za razlika od bugarskite bil zna~itelno pomal. Prilivot na novi borci pak, bilo  pri~ina za donesenata odluka na voenoto rakovodstvo za formirawe novi partizanski odredi niz cela Makedonija. Bile doneseni i naredbi za unapreduvawe na voenata strategija i taktika na vojuvaweto. Na teritorijata na zapadniot del na Makedonija, vo mesnosta „Lopu{nik“, bila formirana i baza vo koja bilo smesteno voenoto i politi~ko rakovodstvo koja izrasnala vo centar od kade bile prevzemani zna~ajni aktivnosti na voen i politi~ki plan. Vo bazata bila isnstalirana i zapo~nala da raboti pe~atnicata „Goce Del~ev“ kade svoj pridones }e dade poetot i revolucioner Kosta Racin. Na toj prostor (Prvata operativna zona) bile formirani i pove}e partizanski odredi koi }e izveduvaat pove}e aktivnosti.
Na 2 avgust bilo odr`ano i Prespanskoto sovetuvawe; bil fomriran Inicijativen odbor so zada~a vo naredniot period da izvr{i pripremi za odr`uvawe na edno op{tonarodno zasedanie ( Prvoto zasedanie na ASNOM).
Na 18 avgust 1943 god. bila formirana prvata pokrupna voena edinica na NOV i POM bataljonot „Mir~e Acev“.
Po kapitulacijata na Italija (8 septemvri 1943 god.), koga i se formira{e pogolema slobodna teritorija, Germancite i albanskite kolaboracionisti stanale osnovnata vooru`ena sila koja se borela protiv edinicite na NOV i PO na Makedonija. Na toj prostor dejstvuva prviot i vtoriot odred na Prvata operativna zona kako i partizanskite odredi „Slavej“, „Drimkol“ i „Malesija“. Na slobodana teritorija zapo~na organiziran sloboden `ivot, a gradot Ki~evo stanal centar na sevkupnite slobodarski zbidnuvawa. Za potrebite na naselenieto, negovoto snabduvawe so potrebnite prehranbeni produkti i odr`uvaweto na vrski na selanite so gradot no i za potrebite na edinicite na NOV i PO na Makedonija koi se nao|aa na toj prostor, zapo~na da raboti i `elezni~kata linija. A vo septemvri zapo~nalo so rabota i prvoto u~ili{te na makedonski jazik vo s. Podvis, Ki~evsko.
Vo oktomvri 1943 god. G[ na NOV i PO na Makedonija izdade Manifest vo koj bea nabele`ani i obnarodeni osnovnite celi na Narodnoosloboditelnata i antifa{isti~kata borba na makedonskiot narod, vo koj, negovata idninata se gledala vo jugoslovenskata federacija. Istata godina, istaknati makedonski intelektualci i antifa{isti se osvrnaa so rеakcija na istiot i go podnesoa poznatiot vo istorijata Prigovor kon Manifestot vo odnos na delot koj se odnesuva{e na projugoslovenskata idnina na Makedonija i nemo`nosta od inkorporiraweto na ostanatite delovi na Makedonija. Tie, idninata na Makedonija ja gledale vo samostojna, nezavisna i obedineta Makedonija ili vo Balkanska federacija. 
Zgolemeniot priliv na novi borci, pridonese G[ na NOV i PO na Makedonija da donese odluka za formirawe na Prvata makedonsko-kosovska narodnoosloboditelna brigada na 11 noemvri 1943 god. vo s. Slivovo. 

Prvaта makedonsko-kosovska narodnoosloboditelna proleterska udarna brigada bila formirana od borcite na bataqonot „Mir~e Acev“, Ki~evskиот bataqon, Prvиот kosovsko-metohiski bataljon, bataljonite „Ramiz Sadik“ i „Boro Vukmirovi}“. Imala okolu 700 boraci. Brigadata bila so pove}enacionalen sastav Makedonci, Vlasi, Albanci, Srbi, Crnogorci, Slovenci i Italijani.
Vo toj period vo G[ kako nacionalno rakovodstvo i {titejki go nacionalniot interes, doa|a do izvesno nesoglasuvawe vo politikite pome|u Tempo i nekoi ~lenovi na Glavniot {tab {to gi predvodel ^ento. Toa pred se bilo vo vrska so formiraweto na prvata brigada na 11 noemvri 1943 godina vo seloto Slivovo. Tempo insistiral brigadata da se imenuva kako Prva kosovsko-makedonska brigada, zatoa {to vo nejziniot sostav imalo borci od Kosovo. ^ento i drugite {to go sledele insistirale brigadata da se vika Prva makedonska brigada zatoa {to trebala da se bori vo i za Makedonija, a ne za Kosovo.
Vtoroto nesoglasuvawe nastanalo poradi toa {to Tempo insistiral za komandant da bide postaven Petar Brajovi} \uro, Crnogorec od Kosovo, a ^ento baral da bide nekoj Makedonec. I pokraj site zalagawa na ^ento i drugite, brigadata bila formirana kako Prva makedonsko-kosovska brigada so komandant Petar Brajovi} \uro, politi~ki komesar Mita Miqkovi}, dvajcata od Kosovo, a nivnite zamenici bile Makedonci.
Pri formiraweto na brigadata {to trebalo da pretstavuva sve~en ~in, nastanala mo{ne neprijatna situacija. Za sozdavaweto na brigadata i za zna~eweto na narodnoosloboditelnata borba zboruvale Svetozar Vukmanovi} Tempo kako pretstavnik na Vrhovniot {tab na NOV i POJ, na srpski jazik i Bojan Blgarjanov vo imeto na CK na BRP(k) na bugarski jazik. Ne zboruval nitu eden Makedonec. Duri po rekcijata na makedonskite borci koi po~nale da go izvikuvaat imeto na komandantot na G[ Mihailo Apostolski, Apostolski se obratil i go pozdravil strojot. Na ^ento i na site prisutni im stanalo jasno deka takvata sostojba vo rakovodstvoto, makedonskite nacionalni interesi ne mo`at da se ostvarat. Toa osobeno go znaele lu|eto koi se vklu~ile vo NOD so cel osloboduvawe i obedinuvawe na Makedonija. Po ovoj nastan ^ento osobeno go  zagri`uvala podatlivosta na nekoi Makedonci koi ne mo`ele da ja razotkrijat inferiornata pozicija {to im ja nametnuvale Tempo i drugi. Вo komponiraniot mar{ za Tretata makedonska brigada se peelo za Tempo kako najmil brat. Od druga strana koga Tempo izdaval direktivi koi bile sprotivni na makedonskite interesi i na prigovorite deka toa ne e vo inters na makedonskiot narod, toj odgovaral deka e toa direktiva od gore. Toa zna~elo deka makedonskite ineresi zavisele od stavot na CK na KPJ, a tie u{te na Prvoto zasedanie na AVNOJ se izjasnile za sozdavawe na federacija na jugoslovenskite narodi vo ramkite na granicite na Kralska Jugoslavija. 
Vo po~etokot na dekemvri 1943 god., germanskite voeni edinici potpomognati od albanskite kolaboracionisti, so koncentri~ni akcii gi zasiluvaat ofanzivnite borbeni dejstva kon slobodnata teritorija i edinicite na NOV i PO na Makedonija. Celta be{e nivno uni{tuvawe i zavladuvawe so toj prostor. Voenoto i politi~ko rakovodstvo vo po~etokot na dekemvri 1943 godina }e donese odlukata edinicite koi se nao|aat na toj teren so cel da ja za~uvaat kompaknosta, no i da se pojavat na teritorijata na Egejska Makedonija, da se prefrlat vo delot na Makedonija pod Grcija vo reonot na planinata Ko`uf. Na toj prostor, na 20 dekemvri 1943 god., vo seloto Fu{tani, bila formirana i Vtorata makedonska narodnoosloboditelna brigada.
Na toj prostor }e se razvie ideata za organizirawe na novi borbeni aktivnosti poznаtи kako Fevruarski pohod. Osnovna zamisla na Fevruarskiot pohod bila da se izvr{i probiv so tri operativni grupi, vo brojnost do brigadi, koi }e imaat voeno i politi~ko rakovodstvo od najvisokite forumi. Spored planot, probivot trebalo da se izvr{i so edna grupa vo Centralna, so druga niz Isto~na Makedonija, a Tretata grupa, vo brojnost na brigada, bilo odlu~eno da ostane vo reonot na Ko`uf so zada~a da dejstvuva vo Tikve{ijata i po desniot breg na r. Vardar ju`no od Veles. 
Konkretnite zada~i na edinicite bile: Prvata makedonsko-kosovska udarna brigada (komandant Petar Brajovi}) so komesarot i zamenikot na komandantot na G[ (Cvetko Uzunovski i Pan~e Nedelkovski) da izvr{i mar{ vo pravecot: s. Bahovo-Mariovo-Dren-Mukos-Babuna Planina so zada~a da dejstvuva vo centralniot del na Makedonija, zadr`uvaj}i se na prostorot Azot-Pore~e i  tamu da go razgori NOD. Prvata Makedonsko-kosovska brigada go zapo~nala pohodot na 31 januari 1944 godina od ju`nite padini na Ko`uf od reonot na seloto Bahovo (Promahi). Dvi`ej}i se za ~etiri dena gi pominala selata Be{i{te, Vrap~ani, Dren i Smolani, a na 4 fevruari izbila kaj seloto Nikodin, kade {to vodela borbi so delovi od bugarskiot 45. pe{adiski polk. Po sovladuvaweto na otporot na Bugarite, ovaa brigada go prodol`ila mar{ot kon s. Stepanci kade {to razoru`ala grupa bugarski vojnici, a potoa prodol`ila preku Mukos za Azot. Po izleguvaweto vo reonot na Oreov Dol, Mokren i Gabrovnik, na 6 fevruari brigadata bila zaprena od silite na bugarskiot 56. pe{adiski polk od Veles, koi zaedno so bugarskite sili od Prilep imale za cel da gi opkru`at i razbijat makedonskite ednici. Probivaj}i se niz obra~ot brigadata go prodol`ila dvi`eweto kon s. Bogomila. Preminuvaj}i go Bogomilskiot tunel na 7 fevruari vo ranite utrinski ~asovi brigadata se na{la na Ore{kiot ^ukar i tamu se sudrila so dve bugarski koloni vo dvi`ewe od Veles. Poradi nemo`nosta da im se sprotivstavi i opasnosta da bide razbiena, bidej}i postojano ja gonele, a po debelite sne`ni nanosi ne mo`ela da prodre vo Pore~e, [tabot na Brigadata odlu~il da se vrati na slobodnata teritorija na Ko`uf. Na 8 fevruari brigadata izbila na srtovite na Mukos i istiot den vodela borbi so edna kolona od sostavot na bugarskiot 45. pe{adiski polk. Utredenta kaj Ilinin Vrv brigadata vodela borba so dva bugarski bataljoni i gi otfrlila, a no}ta na 9-10 fevruari vo reonot na Nikodin nenadejno se sudrila so bugarska zaseda. Vo toj sudir vtoriot bataljon izvr{il juri{, a edna ~eta uspeala da im premine vo til na Bugarite, pa neprijatelot bil otfrlen, a brigadata se povlekla kon patot Prilep-Kavadarci. Me|utoa, za{titnicata od okolu 60 borci bila otse~ena i priнudena da se prefrli vo reonot na Debarca, odnosno vo selata Botun i Slivovo. Naprolet tie borci povtorno i se priklu~ile na brigadata. Pritoa brigadata zagubila 37 lu|e.
Vo natamo{noto dvi`ewe brigadata na 10 fevruari go zazela Gorni Radobil i preku seloto Gali{te prodol`ila kon Crna Reka. Potpolno iscrpeni i zamoreni, izgladneti, premrznati i vo postojan mar{ po golemiot sneg i pod borba, edinicite na Prvata makedonsko-kosovska brigada do{le vo situacija da bidat razbieni. Poradi toa, na 11 fevruari [tabot na brigadata donel odluka Crna Reka da se pregazi jugoisto~no od s. Gali{te. Po preminuvaweto na drugata strana Brigadata po 45-~asoven mar{ preku Klinovo i \urov Kamen na 14 fevruari povtorno se vratila vo seloto Bahovo. Vo toj pohod Prvata makedonsko-kosovska brigada preminala okolu 300 kilometri preku planinski masivi, po viulici i dlabok sneg. 
Vo periodot od april do juni 1944 godina, germanskite voeni sili potpomognati so brojni bugarski voeno-policiski sili i albanskite kolaboracionisti, vo takanare~enata „Proletna ofanziva“, prezele niza ofanzivni dejstvija so cel da gi razbijat postojnite partizanski voeni formacii i obezbedat relativen mir i sigurnost na teritorijata na Makedonija. 
Borbenite aktivnosti koi bile prezemeni od strana na edinicite na NOV i PO na Makedonija silno potpomognati od mesnoto naselenie pridonelo pokraj zgolemeniot priliv na novi borci, uspe{no da bidat izvedeni borbenite dejstvija i istite da bidat prosledeni so mal broj na zaginati borci. Toa pak, od druga strana, pridonelo na 8 juni 1944 godina, vo seloto Lokov, Stru{ka Malesija, od borcite na Ki~evsko-debarskiot bataljon, Prespanskiot i Vele{kiot partizanski odred, kako i borci od Prilep, Kru{evo no i od po{irokot reon na voeni dejstvija, da se formira Prvata Makedonska brigada a potoa i Prvata Kosovska brigara (24 juni 1944).
Kon sredinata na 1944 godina, zapo~nuvaat po{iroki borbeni aktivnosti od po{irok ma{tab i vo sorabotka so sojuzni~kite misii stacionirani pri voenite edinici na NOV i  PO na Makedonija. Vo poslednata nedela od juni i prvata nedela od juli bila isfrlena oprema od 50 avioni {to ovozmo`ilo partizanite da bidat celosno snabdeni so oru`je, municija i obleka. Оperacijata „Nedela na Gluvcite“ (Ratwееk) zapo~nala na 26 avgust so ~istewe na dolinata Ki~evo-Struga. Vo tekot na edna nedela site komunikacii Ki~evo-Struga, Struga-Debar; Debar-Ki~evo i Debar-Gostivar bile celosno prese~eni.  Za ovaa misija, Megdonald istaknuva deka vo tekot na zimata partizanite mnogu stradale i izdr`ale nevozmo`ni te{kotii. 
Brigadata e proglasena za XV proleterska na nivo na Jugoslavija (2. XI 1951) a e odlikuvana i  so Orden naroden heroj, Orden na narodnoto osloboduvawe na Jugoslavija i Orden na bratstvoto i edinstvoto so zlaten venec.
Dvanaestmina borci od Brigadata se proglaseni za Narodni heroi na Jugolslavija od koi 8 od Makedonija.
Narodni heroi od Prva makedonska - kosovska brigada: 
-	Petar Brajoviћ, prvi komandant brigade
-	^ede Filipovski, zamenik komandanta brigade
-	Vera Aceva, zamenica politi~kog komesara brigade
-	Ilija Jovanovski Cvetan, zamenik komandira bataqona
-	Miho Mihajlovski, zamenik komandira bataqona
-	Ђore Damevski, pomoћnik politi~kog komesara brigade
-	Man~u Matak, komandir Prilepske ~ete
-	Dara Dragi{iћ, politi~ki komesar Drugog bataqona
-	Mirko Arsenijeviћ, politi~ki komesar Prvog bataqona
-	Xevdet Doda, komandir Prvog bataqona
-	Atanas Zabaznovski, borac-mitraqezac
-	Zlate Mihajlovski, borac-pu{komitraqezac