НАРОДНАТА ТРАДИЦИЈА ВО МАКЕДОНСКАТА КНИЖЕВНОСТ ЗА ДЕЦА
Ј.Денкова
Филолошки факултет, Универзитет „Гоце Делчев“, jovanka.denkova@ugd.edu.mk
Поголемиот број теоретичари на литературата се согласуваат со тврдењето дека корените на фантастиката во македонската литература ,,лежат“ во два извора, односно, на појавата на фантастиката од една страна влијаат писателите на фантастиката од западно-европската и светската литература, а од друга народното творештво и тоа,...сказната и преданието како засебни жанри“ (Георгиевска-Јаковлева 2001). Овие два фолклорни облика се сметаат за архетипови на книжевноста на имагинарното“- вели Лидија Капушевска-Дракулевска (Капушевска-Дракулевска: 1998:23). 
Во овој труд авторот се осврнува на еден дел од фолклорната фантастика во кој има елементи од маѓиското и окултното. Во расказот „Приказна за трите мајки, тројцата синови, за царот и поетот“, Видое Подгорец ја употребил постапката ,,приказна во приказна“, а веродостојноста на приказната е засведочена со записот на поетот Хафиз, кој живеел на царскиот двор за време на владеењето на персискиот цар Сапор. Записот е оставен како трајно сведоштво во книгата која ,,Персијците ја викаат Книга на човечката судбина, уште и Библија на љубовта“(стр.68).Применетата постапка ,,расказ во расказ“ овозможува вистината да се ,,релативизира“, а со тоа се одржува неизвесноста на слученото. Омнисцентниот раскажувач служи само да ги поврзе настаните што се случуваат, а како своевиден ,,верификатор“ на слученото“ (Георгиевска –Јаковлева 2001:136) се јавува поетот Хафиз. И оваа приказна која го носи називот ,,фантастична приказна“, но во неа има мноштво сказновидни елементи. Воведот во приказната го дава шеикот, кој го упатува читателот на приказната, раскажана од страна на познатиот поет Хафиз. Заплетот настапува со доаѓањето на трите мајки и нивните тројца синови во престолнината заради царското соопштение за бесплатно школување на децата на бранителите на татковината. Тројцата братучеди свират на три инструменти: на цитра, лира и на шупелка. Ноќта ги затекнува патниците пред градските ѕидини, а тие го поздравуваат  раѓањето на утрото со својата чудесна свирка. Царот Сапор е затекнат од нивната чудесна свирка и ги поканува да останат да живеат на дворот како дворски свирачи. И покрај примамливата понуда, мајките и нивните синови остануваат доследни на желбата за школување, а пред сѐ на желбата за слобода, бидејќи трите момчиња сакаат ,,по завршувањето на училиштето, да се вратат во својата слобода и да им свират и пејат на своите собраќа ширум земјата, да им ги ублажуваат болките и страдањата од тешкиот живот, да го воспеваат нивниот чесен труд, нивниот корав залак леб натопен со пот и крв, зашто само така може да се спечали славата на народни пејачи и слободни музичари“(стр.76). Нивната постојаност и доследност се покажува како трагична за мајките, бидејќи суровиот цар дал наредба ,,трите селанки да се исечат на парчиња и да се фрлат далеку во пустината, нишан да не остане од нив“(стр.77). И синовите го имаат непокорниот дух на своите мајки, заради што ги затвораат во зандана. По многу години, кога светот веќе заборавил на нив, тројцата свирачи се јавуваат со својата чудесна свирка: ,,Сѐ занеме. Ниеден лист на дрвјата не трепнуваше; ниедна птица не пушти глас. Водата во водоскоците престана да клокоти...“(стр.81). Импозантно е предадена појавата на тројцата надарени братучеди: ,,Некогашните млади момчиња, сега мажишта со посивени бради и со строги изрази на лицата, во чии очи гореше некој демонски оган, застанаа пред царот и пред поетот“(стр.81). Подвлечената наративна секвенца може да асоцира на преобразбата која ја доживеале некогашните момчиња во тек на долгогодишниот престој во затворот, но, сепак, таа преобразба повеќе се однесува на продорот на натприродното во секојдневниот амбиент. Теоретичарот на фантастиката Франсис Лакасен рекол: ,,Под секоја фантастична тема ѕирка демонското“ (Капушевска-Дракулевска 1998:110). Во една друга прилика Лидија Капушевска-Дракулевска ќе рече: ,,Овде не станува збор за ѓаволот во буквална смисла на зборот, туку за своевиден демонизам што ја бои оностраната појава, а којшто ѝ е својствен на фантастиката воопшто“ (Капушевска-Дракулевска 1998:110). Оваа изјава може да се однесува и на разгледуваниот текст. Демонскиот оган во нивните очи е предизвикан од сознанието за скорешната пропаст на царството на царот Сапор. Со тоа е создаден првиот впечаток за фантастичноста кој се засилува со кажувањето на братучедите, за пророчките зборови од нивните мртви мајки: ,,...месата на нашите несреќни мајки се распаднале, но останале коските, закопани длабоко во песокот. И нивната силна вера во синовите, нивната безгарнична мајчина љубов, ги соединиле коските и од нив, среде песочното море на мртвата пустина, никнале три смоквини стебла. Тие се разграниле толку многу, што во нивната сенка набргу се создала плодна и питома оаза, со богати извори на ладна вода, со раскошни урмини и мангови палми, со трски и рогози по рабовите, со птици и секакви животни во околината. Многу камилски карвани и залутани патници, гладни и жедни при долгите и неизвесни патувања, наоѓале спас под стеблата на трите смокви. Тие ги нахранувале со слатки плодови, ги снабдувале со свежа вода и со нова надеж да го продолжат своето патување и да стигнат на својата крајна цел“(стр.83). Како што истакнува Лорета Георгиевска-Јаковлева, ,,бидејќи фантастичната литература бара анализа на фантастичниот свет, тој мора да биде поврзан со фантастичниот настан. Во фантастичната литература за (фантастичен-мое, Ј.Д.) настан ќе го определиме сето она што излегува од рамките на вообичаеното, рационалното, она што е вон рамките на човековото секојдневно искуство...Како настан се доживува секое дејство што ја минува границата на тој познат, вообичаен свет, односно секое дејство со кое се остварува премин преку границата на семантичкото поле на секојдневието” (Георгиевска-Јаковлева 2001:126). Оттука, за фантастичен настан во оваа фантастична приказна на Видое Подгорец ќе го определиме моментот кога синовите известуваат за пораката на мртвите мајки. Гласот на нивните мртви мајки не е човечки, како што обично е и во народната традиција, туку: ,,Над царската градина се разнесе некоја бескрајно мека и топла музика што може да се чуе само во најубав сон. Од неа човечката душа се исполнува со милина и блаженство“(стр.83). Оваа музика е поздрав до нивните синови и поетот кој ,,веруваше во нас и нѐ крепеше да издржиме во пеколот на подземјето“(стр.84). Наспроти благопријатната божествена музика набргу: ,,...се разнесе некоја демонска музика. Земјата потреперуваше бавно и во бранови.“(стр.84). ,,Од мигот кога смртта почна да се смета за граница која не може да се мине, темата на оживеаниот мртовец добива една нова и заканувачка трагика. Честата појава на раскази со сеништа, вампири и призраци сведочи за тоа. Тие го сочинуваат оттогаш најголемиот дел на фантастичната литература“ (Кајоа 1972:749). Роже Кајоа при класификацијата на фантастичните мотиви, меѓу другите ја споменува и појавата на душа која се мачи и бара поради својот спокој да биде извршена некоја акција, или призрак осуден на немирно и несконечно лутање (Кајоа 1972:746). И овојпат тоа е гласот на мртвите мајки, но сега тој се јавува како навестување за блиската пропаст, предизвиканата од монголската наезда: ...Низ пустината галопираат илјадници монголски коњаници, под чии копита и сабји не останува во живот ни тревка, ни животно, а камоли човек! Нивниот див ветар наскоро ќе довее и тука, па од овој богат и раскошен дворец, преполн со скапоцености, нема да остане ни камен под кој би се скрил и гуштер. Се ќе прибере пустината во своите мртви пазуви.(стр.84). Описот на самата пропаст е импресивен и делува како да е земен од ,,Пеколот“ на Данте: ,,Најпрво почнаа да се уриваат цврстите камени ѕидишта со кои што беше опашан велелепниот царски дворец што блескаше во сребро и злато. Потоа, еден по еден, се уриваа и ѕидиштата на царската палата, која што изгледаше неуништлива и вечна... Небото потемне. Одвреме навреме одекнуваа суви громови и страшни светкавици-како криви монголски сабји- го сечеа црното тесто на Сапоровото царство, под кое како да немаше земја и над кое како да немаше небо.Тоа царство толку силно се тресеше, како да беше некаква картонска кутија изградена во воздухот: без темели и без покрив“(стр.85).  Познато е дека на појавата на натприродниот настан можат да ѝ претходат низа на ,,знаци“: споредби, фигуративен говор, хиперболизација и сл. Во случајов, се работи за реализирање на фигуративниот исказ во стварноста, што создава чувство на закана, сеопшта загрозеност, пропаст. Пораката на мртвите мајки, предадена преку гласот на еден од синовите предупредува на скорешното исполнување на бурните настани: ,,Луњата што надоаѓа откај исток, веќе ги има откорнато трите смоквини стебла, а плодната оаза ја покрива со пустошот на смртта”(стр.84). Притоа, блиската пропаст на царството е предадена преку низа на споредби: ,,Одвреме навреме одекнуваа суви громови и страшни светкавици-како криви монголски сабји- го сечеа црното тесто на Сапоровото царство, под кое како да немаше земја и над кое како да немаше небо. Тоа царство толку силно се тресеше, како да беше некаква картонска кутија изградена во воздухот: без темели и без покрив“(стр.85).  
Централен проблем кој овде се разработува е борбата меѓу доброто и злото, кој понатаму се проширува и како опозиција: правда-неправда, правдина-сила... Во ликот на царот Сапор како да се прекршуваат доброто и злото. Тој е љубител на уметноста, на музиката: ,,Љубовта кон поезијата и музиката ти беа само маска за да го скриеш зад нив своето вистинско лице. Оној што ти го имаше качено на својот трон и чии заповеди ги исполнуваше со ропска понизност, не беше бог, туку демон!(стр.85)“; навидум се залага за образованието на својот народ: ,,Децата на сите војници паднати за татковината, можат да дојдат во престолнината и бесплатно да се учат во она училиште што најмногу им лежи на душата“ (стр.71); со поетот Хафиз дискутира за многу области..., но од друга страна им ја ограничува слободата на изборот на тројцата братучеди-музичари, без причина брутално ги убива трите селанки,  ги затвора нивните синови во зандана на долги години... Поетот Хафиз е гласот на совеста кој е тука за да го потсети на основните морални вредности, предадени преку мудри изреки: ,,Колку длабоко да се закопани во земјата, кога-тогај правдата и вистината ќе излезат на видело!“(стр.80), или: ,,Правда, цару, речиси и нема на овој свет!... Само ако веруваш во неа, ако се бориш за неа до последниот здив на животот, ако бидеш истраен и силен да ја бараш. Нејзината цена е многу висока: цел човечки живот!...А силата е непостојана, минлива, како ретките облаци на нашето небо, како ветрот...“(стр.81).  

ЛИТЕРАТУРА

1.	Георгиевска-Јаковлева, Лорета. (2001). Фантастиката и македонскиот роман, Институт за македонска литература, Скопје.  
2.	Кајоа, Роже. (1972). Од бајките до научната фантастика, Разгледи, Скопје, бр.7, 1972.
3.	Капушевска-Дракулевска, Лидија. (1998). Во лавиринтите на фантастиката, Магор, Скопје.
4.	Подгорец, Видое (1993). Приказна за трите мајки, тројцата синови, за царот и поетот, Изгубеното царство, Наша книга, Скопје.